Dobrica Gajić

Prikaz knjige: Božidar Ferjančić - Sima Ćirković, Stefan Dušan, kralj i car (1331-1355), Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd 2005.

U prvoj polovini XIV veka, prema mišljenju našeg poznatog istoričara Stanoja Stanojevića, Raška država dosegla je vrhunac svoje moći. Bila je to sila prvog reda, kao što je to bio slučaj sa Bosnom, drugom srpskom državom, u drugoj polovini istog stoleća, koje Stanojević označava najsjanijim dobom u prošlosti srpskog naroda. (1) Za taj politički i državni uspon Raške, najveće zasluge pripadaju caru Dušanu: "On je uspeo da ostvari mnoge od onih ideala, koji su lebdeli pred očima Urošu i Milutinu, i koji su ih na rad podsticali. Dušan je čak, blagodareći povoljnim prilikama i svom političkom temperamentu i talentu, postigao mnogo više, no što su oni mogli i zamišljati. Duboke političke mudrosti nije u njega bilo, ali je on imao prirodne bistrine, da shvati neposrednu situaciju i da je iskoristi. Osim toga, on je shvatao potrebu i korist dobre organizacije, mada sam nije bio veliki organizator" (isto, str. 169). Uverenje da o caru Dušanu nije napisana nijedna naučno utemeljena monografija, navelo je akademike Božidara Ferjančića i Simu Ćirkovića, da početkom osamdesetih godina prošlog veka, tokom priprema šeste knjige Vizantijskih izvora za istoriju naroda Jugoslavije, započnu rad na jednoj "istraživačkoj monografiji o caru Dušanu i njegovoj državi". (2)

Akademik Ćirković navodi u predgovoru kako je sa kolegom Ferjančićem izradio koncept monografije i koje je zadatke svako od njih preuzeo na sebe. Po unapred utvrđenom dogovoru, Ferjančić je najviše obrađivao i komentarisao podatke koje su o caru Dušanu izneli Nićifor Grigora i Jovan Kantakuzin, ali i neki drugi, kako stariji tako i savremeniji autori. Svoj deo rukopisa uspeo je da napiše pre smrti (28. jun 1998), dok je akademik Ćirković zbog rada na drugim projektima svoja poglavlja kasnije završio. Izdanje koje je objavio Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Ćirković je priredio tako što je Ferjančićev deo za ovu priliku oslobodio od obimnih i brojnih napomena, dok je iz svog teksta izostavio delove posvećene privredi, uređenju i naseljenosti. Za one čije je interesovanje veće od interesovanja prosečnog čitaoca, na kraju knjige nalaze se izabrani izvori i literatura, imenski i geografski registar. Komletna monografija, pak, da i to kažemo, uključujući čitav naučni aparat, trebalo bi da se pojavi u izdanju SANU i Vizantološkog instituta. Upućujući čitaoce s istraživačkim potrebama na to buduće izdanje, akademik Ćirković istakao je u predgovoru šta je bio glavni cilj objavljivanja delimično redukovanog izvornog rukopisa, kao prve knjige u biblioteci "Biografije" Zavoda za udžbenike i nastavna sredstva: "U obliku koji je dobila, ova knjiga o Stefanu Dušanu, kralju i caru, pružiće zainteresovanim čitaocima ono do čega su došla istraživanja kod nas i svetu do kraja XX veka" (isto, str. 12).

Pohvaljujući Ferjančićevo i Ćirkovićevo delo, dr Aleksandar A. Miljković napominje da su "Ferjančić i Ćirković bili najpozvaniji među našim današnjim istoričarima da realizuju ovaj projekat, jer nema sumnje da su njih dvojica najeminentniji predstavnici srpske medijevalistike i vizantologije našeg doba".(3) Reč je o autorima koji su monografijom o caru Dušanu potvrdili onaj ugled koji su svojim ranijim radom opravdano stekli i to niko ne može dovesti u pitanje. S druge strane, formalno gledajući, mora se reći da je upravo koautorski rad najveća slabost ove monografije, jer se određeni događaji o kojima je prethodno pisano često ponavljaju i tu knjiga gubi na kompaktnosti. Što se samog izlaganja tiče, pažljiva analiza poglavlja, a ima ih ukupno petnaest, nameće zaključak da akademik Ferjančić svoje teme zasniva na hronološkom prikazivanju događaja, dok akademik Ćirković daje uopšteniji pogled na Dušanovo doba, praveći na taj način istorijsku sintezu tog vremena. Potvrdu ovakvog našeg razumevanja našli smo i u Miljkovićevom prikazu: "Za izlaganje događaja u poglavljima čiji je Ferjančić autor može se slobodno reći da ono, faktički, predstavlja raspravljanje o izvorima na osnovu kojih se vrši njihova istorijska rekonstrukcija. To je osobena odlika Ferjančićeva kao pisca u načinu obrade i predstavljanju istorijske građe. Naime, on i u konačnom tekstu čini eksplicitnim put kojim je išao ka što preciznijem utvrđivanju istine o pojedinačnim istorijskim fenomenima" (isto, str. 184). Za razliku od Ferjančića, Ćirkovićev pristup temama je više narativniji, što zapaža i dr Miljković, navodeći da se Ćirković "bavi pretežno objašnjavanjem istorijskih pojava i institucija u vezi s Dušanovom ličnošću i njegovim dobom" (isto, str. 186).

A doba u kome budući srpski car počinje da se formira kao ličnost, prepuno je raznovrsnih političkih preplitanja i uticaja. U vreme kralja Milutina, čiji je unuk car Dušan bio, politički, vojni i porodični odnosi među Nemanjićima bili su veoma složeni. Borba za srpski presto i svoje naslednike na njemu poprimila je žestoke razmere. Posle sklapanja mira između Milutina i Dragutina, u međudinastičke odnose uplela se i vizantijska carica Irina, koja je na kralja Milutina vršila pritisak da za svog naslednika odredi jednog od Simonidine braće. Na to je reagovao Milutinov sin Stefan, "mladi kralj" koji se pobunio protiv oca, ne želeći da izgubi pravo na presto. Milutin ga je za kaznu oslepeo i kao izgnanika poslao u Carigrad. "U Carigradu je Stefan s porodicom proveo sedam godina. U izgnanstvu je umro njegov mlađi sin Dušica, dok je stariji - Dušan u dečačkim godinama upoznao carigradsku sredinu, a stečeno iskustvo ga je sigurno pratilo kasnije i do kraja života podržavalo u njemu `san o Carigradu`. Porodica je živela u manastiru Sv. Jovana Preteče (Prodroma), gde se nalazila visoka medicinska škola. Uživala je, uprkos svemu, blagonaklonost cara Andronika II. Pisac Danilo II hvali cara jer je on znao da Stefan nije potpuno oslepljen, a to je čuvao kao najveću tajnu", piše akademik Ćirković (Stefan Dušan, str. 26-27).

Posle molbe hilandarskog bratstva, kralj Milutin se smilovao i dozvolio Stefanu da se vrati u Srbiju. Pošto je Milutin umro 29. oktobra 1321, Stefan je uspeo da pobedi dva druga pretendenta na presto. U doba očevog krunisanja, 6. januara 1322, Dušan je imao četrnaest godina i svojom oblašću vladao je uz pomoć savetnika koje mu je otac neminovno morao dati. Kad je Andronik III zbacio s vlasti svog dedu Andronika II, došlo je do obnavljanja bugarsko-vizantijskog saveza protiv kralja Stefana. Vojska srpskog kralja se prvo sukobila s vojskom bugarskog cara. Do boja je došlo 28. jula 1330. godine, kod grada Velbužda. Mihajlo Šišman, bugarski vladar, unajmio je odrede Vlaha i Tatara, a kralj Stefan odrede iz Španije. Ovu epizodu pominjemo zato što je u ovom boju učestvovao i mladi Dušan, ispoljivši hrabrost i ratničku veštinu. Ubrzo je došlo do sukoba oca i sina, o čijim uzrocima ne postoje precizni podaci. Nićifor Grigora razloge smene na prestolu video je u Dušanovom strahu i podozrenju da će izgubiti pravo na presto, pošto se njegov otac ponovo oženio i počeo da dobija decu. Iako je u prvom momentu došlo do pomirenja, primirje između savladaoca nije moglo potrajati. Stari kralj je najverovatnije hteo da se na prevaru reši opasnosti koja mu je dolazila od strane sina i njegove vlastele, pa je tražio da mu Dušan dođe i položi račune za određene poteze, ali je Dušan to osetio i u Nerodimlju na prepad svrgao oca sa vlasti. Da li je starog kralja smrt slučajno zadesila u Zvečanu ili je tamo zadavljen, teško je pouzdano reći i o tome postoje raličite teze.

Akademik Ferjančić smatrao je da je srpska vlastela imala veliki uticaj na Dušana i da ga je ona istakla kao svog kandidata u pobuni protiv Stefana Dečanskog. Naime, posle bitke kod Velbužda, ona je bila nezadovoljna jer Stefan Dečanski nije preduzeo osvajačke pohode prema državi ubijenog trnovskog cara Mihajla Šišmana, kao ni prema teritoriji Andronika III Paleloga, Šišmanovog saveznika koji je na srpsko-vizantijskoj granici u Makedoniji čekao da vidi kako će se rešiti rat između Srbije i Bugarske. "A u svakoj srednjevekovnoj državi, pa i u Srbiji Nemanjića, vlastela je činila osnovnu pokretačku snagu osvajačke politike jer je u zaposedanju novih teritorija videla jedan od osnovnih načina da uveća svoju pokretnu i nepokretnu imovinu. Osvajačke težnje srpske vlastele jasno su bile iskazivane i u ranijim etapama vizantijsko-srpskih odnosa, na primer u pregovorima kralja Milutina s carem Andronikom II Paleologom (1299), kada su se ugledni velikaši u Srbiji protivili sklapanju mira s Vizantijom. Osvajački pohodi tadašnjih srpskih vladara usmeravani su prirodnim putevima koji su se dolinama Vardara i Strume otvarali prema severnim obalama Egejskog mora, kao i prema gradovima u zapadnoj Makedoniji i Albaniji", kaže Ferjančić (isto, str. 50). Očekivanja srpske vlastele Stefan Dušan je morao ispuniti, pa je zbog toga u jesen 1331. već uputio vojsku u tom pravcu, nakon čega će doći do mnogo zamašnijih vojnih poduhvata i osvajačkih pohoda. Rezimirajući prve godine vladavine kralja Dušana, dakle period 1331-1336, Ferjančić ističe da je Dušan zaposeo Ohrid, Prilep i Strumicu, što je bila osnova njegovih daljih nastupanja u tom pravcu, a da mu je čak i car Andronik III na sastanku pod bedemima Soluna priznao pravo na posedovanje nekih od osvojenih gradova. Na drugoj strani, Dušan je uspeo da odbrani granice svoje države od Ugarske i diplomatski uredi odnose sa novim bugarskim carem Jovanom Aleksandrom, koji su ojačani Dušanovom ženidbom sa njegovom sestrom Jelenom (isto, str. 67-68).

Nabrajanje svih važnijih delova monografije posvećene caru Dušanu daleko bi nas odvelo. Pošto za to nemamo dovoljno prostora, niti ima potrebe za pretresanjem svih problema koje su akademici Ferjančić i Ćirković pokrenuli, čini nam se da se sadržaj same knjige može najbolje predočiti jednim citatom iz pomenutog Miljkovićevog teksta: "Ferjančić u svom izlaganju prati Dušanovu vladavinu od prvih godina kraljevanja i prvih ratova koje je vodio protiv Vizantije, njegove osvajačke pohode, `predahe` između tih pohoda, odnose s carem-piscem Jovanom Kantakuzinom, carem Jovanom V Paleologom i njegovom majkom, kao i s mnogim drugim, više ili manje značajnim ličnostima s kojima je dolazio u kontakt i koje su bile značajne tokom njegovog javnog delovanja, zatim se bavi njegovim odnosima s Dubrovnikom, Mlecima, Svetom Gorom, sukobljavanjima s Turcima, dodeljivanjem najviših titula koje je, na osnovu pravila koja su važila u Vizantiji, samo car imao pravo da dodeljuje (sevastokratora, despota i kesara), da, najzad, svoje izlaganje završi Dušanovom smrću. Ćirković je, prema ovoj podeli, obradio ona poglavlja čiji su predmet Dušanove institucije, odnosno institucije njegovog vremena (zakonodavstvo i crkva), kao i društvena izdiferenciranost podanika, dok u poslednjem poglavlju izlaže istorijsku sudbinu Dušanove pojave kroz našu istoriju (u poslednjem poglavlju Od kralja Stefana do Dušana Silnog: metamorfoze jednog lika)" (Anali Pravnog fakulteta, str. 184).

Iako se pominju i neki drugi datumi, oskudni istorijski izvori govore da je car Dušan iznenada preminuo 20. decembra 1355. i da je sahranjen u svojoj zadužbini, manastiru Sveti Arhanđeli kraj Prizrena. Iz jednog izveštaja Filipa Mezijera, koji je pratio papskog legata Petra Tomu prilikom njegove posete caru Dušanu, može se videti da je "Stefan Dušan bio krupniji od mnogih ljudi svoga vremena i strašnog izgleda" (Stefan Dušan, str. 300). Ovo je jedan od retkih izvora koji nam pruža neposrednije podatke o samoj Dušanovoj ličnosti. Zapravo, najveći problem u predstavljanju cara Dušana i jeste nedostatak relevantnih informacija o njemu. Uprkos tome, ne može se zaključiti da je Dušan bio neoprezan vladar i da nije umeo da proceni svoje snage, kao što mu u kontaktima s vizantijskim carevima nije nedostajalo ni diplomatske veštine. Porazi njegovih četa u borbi sa Turcima brinuli su ga i upozoravali na osmanlijsku opasnost, ali to je još bilo doba kad su vizantijski vladari unajmljivali Turke i koristili ih za svoje obračune unutar carstva. U pregovore sa Inoćentijem VI Dušan je ušao i zbog želje da oko sebe okupi hrišćanske snage za borbu protiv Turaka, ali od te namere nije ništa ostvareno, izgleda ponajviše zbog uspostavljenog mira s ugarskim kraljem Lajošem I. Navedimo još i to da je godinu dana pre Dušanove smrti donet drugi deo Dušanovog zakonika koji je obuhvatio članove od 136 do 201, što je ukazivalo na potrebu da se prvi deo Dušanovog zakonika, donet 1349, morao dopuniti novim članovima radi potpunog regulisanja pravnog života u Srbiji.

Posle Dušanove smrti u Raškoj državi nastupilo je vreme razdora i postepenog rasula. Dušanov sin Uroš nije uspeo da zaustavi raspad carevine. Akademik Ćirković, pri kraju monografije, navodi da je u svom delu Kraljevstvo Slovena (1601) Dubrovčanin Mavro Orbin vrlo pozitivno ocrtao lik cara Dušana, dobrim delom na nepoznatim izvorima. Krajem XVIII veka među srpskom inteligencijom dolazi do reafirmacije Dušanovog značaja, u tom smislu što se borba za slobodu srpskog naroda u tadašnjoj Turskoj podvodi pod program obnove srpske države, onakve kakva je bila pod carem Dušanom. Ćirković dodaje da je još pre 1848. obnova Dušanovog carstva bila opšte mesto naše političke misli, s tim što aluzije te vrste on pronalazi i u Načertaniju (1844). U polemici koja se osamdesetih godina XIX veka vodila između predstavnika tzv. učene istorije i romantičara, car Dušan nije bio u središtu interesovanja, ali je i uprkos toj činjenici, zaključuje akademik Ćirković, san o obnovi njegovog carstva još dugo vremena uticao na politička stremljenja srpskog naroda.

Fusnote:

1. Stanoje Stanojević, Istorija srpskoga naroda, BOOK-MARSO, 2001, str. 156

2. Božidar Ferjančić - Sima Ćirković, Stefan Dušan, kralj i car (1331-1335), Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd 2005, str. 11

3. Aleksandar A. Miljković, Stefan Dušan, kralj i car, 1331-1355, Anali Pravnog fakulteta u Beogradu, 2006/broj 1, str. 183